در تقویم رسمی ایران، روز نخست اردیبهشت به نام سعدی نامگذاری شده است. هدف از این نامگذاری پاسداشت یکی از قلههای ادبیات فارسی است که متون نظم و نثرش چنان تاثیری در زبان و ادبیات فارسی گذاشته است که به قول زندهیاد محمدعلی فروغی، پارسیزبانان «سخن گفتن سهل و ممتنع» را از او آموختند.
علت انتخاب روز نخست اردیبهشت به نام سعدی این است که شیخ اجل در مقدمه «گلستان»، زمان نگارش آن را اول اردیبهشتماه جلالی ذکر کرده و دیگر اثر سترگ او یعنی «بوستان» نیز در اردیبهشتماه سروده شده است.
درباره اهمیت و جایگاه سعدی در زبان و ادبیات فارسی، صدها کتاب و مقاله به زبانهای مختلف به نگارش درآمده است، با این حال همچنان ناگفتههای بسیاری درباره این شاعر پرآوازه وجود دارد. هنوز هم همانگونه که محمدعلی فروغی در مقدمهاش بر تصحیح گلستان نوشت، بسیاری از ایرانیان، سرودههای سعدی را در گفتار روزمرهشان به مثل و کنایه و تشبیه بر زبان میآورند و هر جا نیاز به مثال آوردن از متن ادبیات ایران در باب رخدادهای روز باشد، به آثار سعدی رجوع میکنند.
Read More
This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)
مثل همین سالهای اخیر که آزار و اذیتهای حکمرانی در ایران به اوج رسید و ایرانیان بارها در توصیف شرایط موجود، به گلستان سعدی گریز زدند و زندگی تحت سلطه «حاکم جبار» را با روایتهایی از این کتاب که خالقش را به حکمت میشناسند، توصیف کردند. از جمله حکایتی در باب «سیرت پادشاهان» که «ملک بیانصافی» را به خواب نیمروز توصیه میکند تا در آن، یک نفس خلق را نیازارد.
سعدی شیرازی، سراینده بوستان و نویسنده گلستان، زاده قرن هفتم هجری بود. ایرانیان او را با القابی مانند «شیخ اجل» و «استاد سخن» میشناسند و سخنوران، اندیشمندان و اهالی شعر و ادبیات سایر ملل نیز آثار منثور و منظومش را ستودهاند.
سعدی در سالهایی که اتابکان در فارس حکمرانی میکردند، چشم به دنیا گشود. در نوجوانی پدرش را که بسیار از او آموخته بود، از دست داد و پس از یورش مغولها، ایران را به مقصد بغداد ترک کرد تا در مدرسه نظامیه این شهر تحصیل کند. پس از آن، به شام، حجاز و دیگر نقاط جهان سفر کرد و سرانجام با کولهباری از تجربیات سفر که خود به «خوشهچینی» تشبیهش کرد، به شیراز بازگشت و در خانقاه ابوعبدالله بن خفیف ساکن شد. او در همین خانقاه درگذشت و در خاک آرمید.
سعدی طی سالهای سکونت در شیراز همچون پدرش، روابط خوبی با اتابکان فارس داشت، اما به گفته ذبیحالله صفا، نویسنده کتاب «تاریخ ادبیات ایران»، بهرغم رفتوآمد به دربار اتابکان فارس هرگز شاعری درباری نبود و بیشتر به تدوین و تصنیف اشعار و رسائلش مشغول بود.
مرد نکونام نمیرد هرگز
سعدی شیرازی یکی از بلندترین قلههای زبان و ادبیات فارسی است که آثارش نه فقط در دورهای که میزیست، که طی قرنهای متمادی، تاثیرگذار بوده است. ایرانیان علاوه بر اینکه سعدی را استاد سخن میشناسند، حکمت و آموزههای اخلاقیاش را نیز میستایند.
«گلستان» و «بوستان» دو شاهکار ادبی ایران و جهاناند که سعدی را در ردیف برجستهترین ادیبان جهان قرار میدهند. کتاب منظوم «بوستان» مجموعهای از حکایات اخلاقی و آموزههای اجتماعی است که در قالب حکمتهای نغز و داستانهای کوتاه گنجانده شدهاند. در این اثر، سعدی به بررسی مسائل اخلاقی، اجتماعی، دینی و سیاسی میپردازد و با زبان ساده و در عین حال پرمحتوا، درس زندگی به مخاطبانش میآموزد.
کتاب منثور «گلستان» نیز اثر برجستهای است که نثر آن ویژگیهای خاصی دارد. با این حال، گلستان نیز بیش از آنکه یک اثر صرفا ادبی باشد، یک اثر جامعهشناسانه و اخلاقی است که در آن سعدی به تحلیل رفتارها و کردارهای انسانها میپردازد و به نوعی بازتاب زمانه خود او است.
ردپای سعدی در ادبیات جهان
آثار سعدی نهتنها در فرهنگ ایرانی، که در ادبیات جهان نیز تاثیر عمیقی به جا گذاشته است. «گلستان» و «بوستان» به زبانهای مختلف دنیا ترجمه شدهاند و در بسیاری از کشورهای غیر فارسیزبان شهرت دارند. این آثار در جهان عرب و در بین افرادی که به زبان اردو یا ترکی یا حتی زبانهای اروپایی صحبت میکنند، نیز شناخته شدهاند و از آنها برای آموزش اخلاق، حکمت و جامعهشناسی استفاده میشود.
در جهان عرب، سعدی یکی از بزرگترین شعرای فارسیزبان شناخته میشود و آثارش بهویژه در دانشگاهها و در مراکز فرهنگی عربی تدریس میشوند. برخی از نسخههای عربی«گلستان» و «بوستان» با استقبال فراوانی روبرو شدهاند و همچنان در مجامع ادبی و فرهنگی کشورهای عربی موردتوجهاند.
در ترکیه نیز، سعدی نهتنها شاعری بزرگ، که آموزگار اخلاق شناخته میشود. ترجمههای مختلف آثار سعدی به زبان ترکی از قرون گذشته در دسترس است و تا امروز همچنان در محافل ادبی ترکیه جایگاهی ویژه دارند.
ترجمه آثار سعدی به زبانهای اروپایی از قرن هفدهم آغاز شد و در طول سالها، ترجمههای متعددی از «گلستان» و «بوستان»، بهویژه به فرانسوی، انگلیسی و آلمانی، منتشر شد. در این ترجمهها، علاوه بر جنبههای ادبی و هنری به آموزههای اخلاقی سعدی نیز بهطور ویژهای توجه شد. سعدی در این ترجمهها شاعری حکیم و انساندوست معرفی شد که پیامهای اخلاقی او در دنیای امروز هنوز معتبر و قابل استفاده است.
تاثیر سعدی بر زبان فارسی
سعدی نهتنها در ادبیات رسمی و دانشگاهی ایران که در گفتار روزمره مردم نیز نفوذی عمیق دارد و حکایات و جملات کوتاه و آموزنده او در دل فرهنگ عامه ریشه دواندهاند و بهطور گستردهای در مکالمات روزانه ایرانیان استفاده میشود. بسیاری از ضربالمثلها و جملات معروف در زبان فارسی برگرفته از آثار سعدیاند. «تو نیکی میکن و در دجله انداز»، «مرد نکونام نمیرد هرگز» و «بنیآدم اعضای یکدیگرند» تعدادی از اشعار سعدیاند که اکنون در گفتار روزمره ایرانیان بسیار پرکاربردند.
تمامی این ویژگیها از سعدی شخصیتی برجسته و بیمانند ساخته است که به قول محمدعلی فروغی، «هیهات که چشم روزگار دیگر مانند او را ببیند».
فروغی معتقد بود که «مداحی» برای سعدی را باید از زبان و بیان خود او آموخت. حبیب یغمایی، پژوهشگر ادبی، نیز سعدی را پیامبر فارسی و معجزهاش را زبان او میداند. به گفته سعید نفیسی، استاد زبان و ادبیات فارسی، «سعدی بیشک بزرگترین شاعر ایران و یکی از بزرگترین شاعران جهان است. تاکنون هیچکس در زبان فارسی به روانی و لطف و سادگی و شیوایی و انسجام و فصاحت و فریبندگی الفاظ او شعر نگفته و چون منتهای سادگی و روانی را در سادهترین احساسات طبیعی به کار برده، به هر زبانی که ترجمه شود، از زیبایی آن کاسته نمیشود و به همین سبب در تمام عالم معروف شده و در سلک بزرگان فرزند آدمی درآمده است».
محمدرضا شفیعی کدکنی هم بر این باور است که «سعدی و فردوسی از لحظه حضورشان در تاریخ ادبیات ما، همواره فرمانروایان بیچونوچرای قلمرو شعر بودهاند».
فقط استادان و پژوهشگران زبان و ادبیات فارسی نیستند که سعدی را ستودهاند. نویسندگان و شاعران برجسته جهان نیز تحت تاثیر سعدی بودهاند و از او یاد کردهاند. ازجمله ویکتور هوگو، نویسنده فرانسوی، که در توصیف گذران بودن دنیا و بیاعتباری آن نوشته است: «شرق عظمت خود را از دست داده است. غرب نیز بهزودی از دست خواهد داد. پس چه باید کرد؟ همان کاری که سعدی شیراز کرد: باید گلستانی ساخت که باد خزان را بر ورق او دست تطاول نباشد و گردش زمان، عیش ربیعش را به طیش خریف مبدل نکند.»
