با گذشت ۵۰ روز از آغاز قطعی سراسری اینترنت بین‌المللی در ایران، همچنان دسترسی کاربران ایرانی به شبکه جهانی جز از طریق معدود فیلترشکن‌های فعال ممکن نیست؛ شرایطی که به ثبت رکورد طولانی‌ترین قطعی اینترنت در جهان منجر شده است.

اگرچه طی روزهای ۲۷ و ۲۸ فروردین دولت چهاردهم با اعلام رفع فیلتر شدن جستجوگر گوگل به نوعی دسترسی محدود و قطره‌چکانی ایجاد کرده است، کارشناسان حوزه شبکه یادآور می‌شوند میزان دسترسی کاربران ایران در پایین‌ترین درصد ممکن قرار دارد.

این نخستین بار نیست که جمهوری اسلامی در مواجهه با بحران‌های سیاسی و اجتماعی کلید قطعی اینترنت را می‌فشرد، اما نکته متمایز در رخداد اخیر سرعت عمل حکومت است.

برخلاف جنگ ۱۲‌روزه در خردادماه، که اینترنت در روزهای میانی جنگ قطع شد، این بار در کمتر از دو ساعت پس از شروع موج اول حملات آمریکا در روز ۹ اسفند ۱۴۰۴ نه‌تنها اینترنت که مجموعه شبکه ارتباطاتی کشور شامل تماس تلفنی و پیامک‌ها نیز قطع شد، و پس از چند ساعت اتصال شبکه ملی ارتباطات با کندی و قطعی فراوان دوباره برقرار شد.

سطح قطعی اینترت به حدی بود که هیچ‌کدام از فیلترشکن‌های فعال در جنگ ۱۲‌روزه نیز امکان اتصال نداشتند و عملا در ۴۸ ساعات نخست تنها عده قلیلی از دارندگان سیم‌کارت‌های سفید، که امکان دسترسی بدون فیلتر به اینترنت را دارند، به شبکه جهانی وصل شدند.

سطح اتصال اینترنت کشور در روزهای نخست به حدود ۴ درصد وضعیت عادی سقوط کرد و نت‌بلاکس، نهاد جهانی پایش اینترنت نیز این اختلال را خاموشی تقریبا کامل توصیف کرد.

در باقی روزهای جنگ نیز همان میزان دسترسی به اینترنت داخلی با کندی و قطعی گسترده مواجه بود. قطعی مداوم پیام‌رسان‌های داخلی و ناممکن شدن تماشای محتوای بصری در بسترهای مجازی نمایش داخلی نیز از دیگر تفاوت‌های قطعی اینترنت اخیر است.

در این میان حتی گسترش تدریجی استفاده از برخی کانفیگ‌ها (تنظیمات عبور از فیلتر) و روش‌های اتصال نیز نتوانست گشایش چندانی در میزان دسترسی ایجاد کند. طبق گزارش کارشناسان حوزه شبکه، اتصال به اینترنت جهانی در بسیاری از ساعات همچنان در سطح ۱ تا ۲ درصد باقی مانده و کاربران تنها به شبکه داخلی دسترسی نسبی دارند.

کاهش تعمدی سرعت اینترنت حتی در بستر اینترنت ملی به ابزاری برای فشار هدفمند بر معدود پروکسی‌های فعال بدل شده است. در روزهای نخست، حتی سایت‌هایی مانند دیجی‌کالا، اسنپ و برخی خبرگزاری‌های رسمی نیز از دسترس خارج و با خطای ورود مواجه شدند. افزون بر این، اختلال و تاخیر مداوم در ارسال پیام در پیام‌رسان‌های داخلی الگویی تکراری و ثابت در ۵۰ روز گذشته بوده است.

کارشناسان احتمال حملات سایبری دشمن یا مشکلات فنی در ترافیک ملی را عامل اختلال اخیر می‌دانند. به‌رغم ادعای مسئولان مبنی بر «فعال‌سازی کامل شبکه ملی اطلاعات»، واقعیت میدانی نشان می‌دهد که حتی خدمات بومی نیز تحت تاثیر قرار گرفته و کاربران عادی عملا از دسترسی به اطلاعات عادی روزانه نیز محروم‌اند.

در چنین شرایطی، پدیده سیم‌کارت‌های سفید بسیار مورد توجه قرار گرفت. این سیم‌کارت‌ها که دسترسی بدون فیلتر و مستقیم به اینترنت جهانی را فراهم می‌کنند، عمدتا در اختیار مقام‌های دولتی، خبرنگاران حامی حکومت و افراد مورد اعتماد نهادهای امنیتی قرار گرفتند. گزارش‌ها بیانگر آن است که تعداد این سیم‌کارت‌ها به حدود ۵۰ هزار عدد می‌رسد و صرفا برای روایت‌سازی رسمی از جنگ استفاده می‌شود؛ موضوعی که به باور شهروندان مصداق تبعیض دیجیتال است و معنایی جز ورود به مرحله اینترنت طبقاتی ندارد.

در روزهای پیش از آتش‌بس برخی اپراتورها رسما از پدیده‌ای به نام سیم کارت پرو رونمایی کردند، که سازوکارشان این‌گونه است که پس از احراز هویت دارندگان شرکت‌های اقتصادی حقوقی و به شرط تایید نهادهای مربوطه با محدودیت کمتری اتصال به شبکه جهانی را امکان‌پذیر می‌کنند؛ اینترنتی بسیار گران‌قیمت و محدود به طیف کوچکی از جامعه ایران، که آشکارترین شیوه اجرایی کردن اینترنت طبقاتی است.

از دیگر ویژگی‌های قطعی اخیر تغییر الگوی فعالیت شبکه فروشندگان فیلترشکن در ایران است. با قطع شدن کامل اینترنت بین‌المللی، در گام نخست بسیاری از فروشندگان پیشین فیلترشکن از ناتوانی در ایجاد پل اتصال خبر دادند و بازار سیاه فروش «کانفیگ» رواج یافت. برخلاف مدل قبلی فروش اشتراک ماهانه با حجم نامحدود فیلترشکن، فروشندگان جدید به کانفیگ‌های محدود یک تا دو گیگابایتی روی آوردند که مصرف بالایی داشتند و در عمل فقط برای چند ساعت کار می‌کردند. گزارش‌های رسانه‌ای و آنچه شهروندان به آن اشاره دارند حاکی از آن است که بسیاری از کانفیگ‌ها کلاهبرداری بوده و در بسیاری از موارد، فروشندگان پس از دریافت وجه، یا لینک غیرفعال به مشتریان واگذار کردند یا اتصال بعد از دقایقی قطع و فروشنده با ادعای اتمام حجم مصرف پاسخگو نبوده است.

همین لینک‌های اتصال اغلب نامطمئن نیز به‌طور بی‌سابقه‌ای رشد قیمت داشتند. در روزهای نخست که میزان دسترسی به‌شدت محدود بود، قیمت هر دو گیگ کانفیگ تا پنج میلیون تومان می‌رسید. البته پس از گذشت چند روز و افزایش سطح دسترسی برخی ادارات و نهادهای سازمانی و افراد دارای سیم کارت سفید، که منبع اصلی ایجادکنندگان کانفیگ بودند، قیمت‌ها تا محدوده هر گیگ ۶۰۰ تا ۹۰۰ هزار تومان کاهش یافت. با این حال نکته مهم کندی شدید سرعت لینک‌های اتصال بود که در کنار کندی شبکه، قابلیت دسترسی به خدمات یا برنامه‌هایی چون اینستاگرام، یوتوب و تلگرام را تا حد زیادی کاهش می‌داد.

به‌رغم تمامی مشکلات، ضرورت دسترسی به اینترنت جهانی سبب شده است این بازار غیررسمی طی ۴۰ روز جنگ بین ۷۰۰ هزار تا پنج میلیون دلار گردش مالی داشته باشد. این تغییر الگو (از حجم نامحدود به حجم محدود با قیمت میلیون تومانی) اینترنت بین‌المللی را در ایران به کالایی لوکس و کوتاه‌مدت بدل کرده که برخورداری از آن از توان بخش بزرگی از جامعه خارج است.

خسارت اقتصادی قطعی اینترنت نیز کمرشکن بوده است. افشین کلاهی، رئیس کمیسیون دانش‌بنیان اتاق بازرگانی ایران، در گفتگو با رسانه‌های داخلی اعلام کرد که خسارت مستقیم روزانه ۳۰ تا ۴۰ میلیون دلار، و با احتساب تبعات غیرمستقیم تا ۸۰ میلیون دلار، است. نت‌بلاکس مجموع خسارات تا اوایل فروردین را حدود ۱٫۸ میلیارد دلار برآورد کرده است. در این مدت فروش آنلاین ۸۰ درصد افت کرده و هزاران کسب‌وکار دیجیتال تعدیل نیرو کرده‌اند. وزیر ارتباطات نیز به خسارت روزانه پنج هزار میلیارد تومان اشاره کرده، و روزنامه شرق این وضعیت را «سونامی تعدیل نیرو» و «فروپاشی زنجیره‌ای اقتصاد دیجیتال» توصیف کرده است.

قطعی ۵۰ روزه اینترنت از شروع جنگ اخیر نه‌تنها ابزاری برای کنترل اطلاعات که تبعیضی آشکار میان شهروندان ایجاد کرده و هزینه‌های انسانی و اقتصادی سنگین آن بیش از هر حمله خارجی معیشت ایرانیان را تحت تاثیر قرار داده است. همچنین، به‌رغم وعده‌های گاه‌به‌گاه مسئولان برای «بازگشت تدریجی اینترنت جهانی»، تا زمان نگارش این گزارش دسترسی عموم ایرانیان به اینترنت جهانی همچنان بسیار محدود است و تاثیرگذاری آن بر اقتصاد و جامعه ادامه دارد.